محصول نانو چیست و چگونه اصل آن را تشخیص دهیم؟ راهنمای خرید محصولات نانویی معتبر
۱. مقدمه و مسئله اعتماد عمومی
محصول نانو چیست؟ در این راهنما بهزبان ساده میگوییم محصول نانو چه ویژگیهایی دارد، چگونه گواهی نانومقیاس را بررسی کنید و پنج اصل خرید ایمن را قدمبهقدم یاد میگیرید.
احتمالاً تا به امروز نام محصول نانو را شنیدهاید یا در پی خرید یک محصول نانویی بودهاید. اما سؤال مهمی که در ابتدای امر در ذهن همه شکل میگیرد این است که: «محصول نانو چیه؟»
فناوری نانو در طول دو دهه گذشته، به عنوان یکی از پیشرفتهترین حوزههای علمی، نویدبخش تغییرات شگرفی در کیفیت کالاها و زندگی روزمره بوده است. پیشرفتهای چشمگیر در این زمینه، انتظارات عمومی را به طور فزایندهای بالا برده، به طوری که هرجا نام «نانو» در کنار محصولی میآید، ناخودآگاه گواه کیفیت، کارایی بالا و خاص بودن آن محصول در ذهن مخاطب تداعی میشود.
برای مثال، اگر بیست سال پیش صحبت از تلفن همراهی کوچک با دوربین با کیفیت و حافظه بالا میشد که با لمس انگشتان کار میکند، پذیرفتن آن دشوار بود؛ اما همین رشد فزایندهی تکنولوژی تنها به کمک علم نانو امکانپذیر شد.
با این حال، همین اعتبار علمی و انتظارات بالا، دیدگاه متناقضی را در بازار ایجاد کرده است که کار را برای فروشندگان محصولات با اصالت سخت کرده است. این موضوع موجب شده مصرفکنندگان پس از تجربه بد، نگاه منفی نسبت به کل محصولات نانویی پیدا کنند.
در سالهای اخیر، سودجویان با سوءاستفاده از جذابیت واژهی «نانو»، اقدام به معرفی محصولات بیاصالت و نامرغوب تحت این عنوان کردهاند. آنها در عمل، پتانسیل علمی را به طعمهای برای سوداگری خود تبدیل کردهاند. در نتیجه، مصرفکننده پس از خرید و استفاده از این محصولات تقلبی، خلاف آنچه ادعا شده بود را درمییابد و یک نگاه منفی نسبت به کل محصولات فناوری نانو در ذهن او شکل میگیرد. این سرخوردگی ناشی از عدم رضایت مصرفکننده در قبال انتظاری است که از یک محصول فوقالعاده داشته است.
هدف از ارائه این راهنما، حرکت از مرحله «اعتماد کورکورانه» به «خرید آگاهانه» با اتکا به مراجع و اسناد معتبر است. ما می خواهیم یکبار برای همیشه به این سؤال پاسخ دهیم که:
۲. محصول نانو چیست؟ و چطور میتوان یک محصول نانویی اصل تهیه کرد؟
در یک تعریف ساده، «محصول نانو» به ماده یا ابزاری گفته میشود که در ساخت، طراحی یا عملکرد آن از یک فرآیند یا ماده با مقیاس نانو (یعنی اندازه 1 تا 100 نانومتر) استفاده شده است. باید توجه داشه باشیم که این محصولات لزوماً نانوذره نیستند، بلکه ممکن است شامل نانوذرات، پوششهای نانو، نانوساختارها یا ترکیبات دارای نانومواد باشند.
مواد در مقیاس نانو، خواص منحصربهفردی دارند که در ابعاد بزرگتر ندارد. تغییر در ابعاد نانومتری منجر به بهبود خواص مکانیکی، شیمیایی، نوری و بیولوژیکی مواد میشود. بنابراین، استفاده از مواد یا فرآیندهایی در این مقیاس، سبب ایجاد ویژگیهای منحصربهفردی از قبیل استحکام بالا، عایق بودن، آبگریزی، خودتمیزشوندگی، ضدباکتری و …. در محصول نانو میشود.
نمایی از کاربرد فناوری نانو در ساخت قطعات الکترونیکی
۳. دستهبندیهای کلیدی نانو محصولات
همانطور که پیشتر گفته شد، محصولات نانو در طیف گستردهای از صنایع مورد استفاده قرار میگیرند. این صنایع کلیدی عبارتاند از:
- حمل و نقل: در بخشهای مختلف این صنعت شامل حمل و نقل زمینی، هوایی، دریایی و ریلی، فناوریهای پیشرفته نانو به کار گرفته میشوند.
• محصولات نانو از قبیل رنگهای بدنه هواپیما و پوششهای ضدیخ، ضدبخار و ضدخوردگی در هر چهار بخش، سبب بهبود ایمنی و کیفیت حمل و نقل شدهاند.
• همچنین، با استفاده از نانوکامپوزیتهای پلیمری و پایه فلزی، سبکی، مقاومت در برابر سایش و استحکام وسایل حمل و نقل به طور قابل توجهی افزایش یافته است. - اپتیک و الکترونیک: پیشرفت تکنولوژی در این بخش با استفاده از فناوری نانو بسیار چشمگیر است.
• افزایش قابل توجه حافظه و سرعت گجتهای الکترونیکی، ظهور نسل جدید نمایشگرهای انعطافپذیر OLED و بهبود عملکرد حسگرها در این صنعت، تنها با بهرهگیری از فناوری نانو امکانپذیر شده است. - کشاورزی و دامپروری: پیشرفت فناوری نانو در این حوزه، تحولات مهمی را رقم زده است.
• در بخش کشاورزی، این فناوری منجر به افزایش حجم تولیدات با استفاده از حسگرهای پایش محیطی، بهبود آفتکشها، کودها و کاهش میزان مصرف آب شده است.
• در بخش دامپروری، فناوری نانو به تصفیه محیطی و ضدعفونی ایمن، تشخیص زودهنگام بیماریها و افزایش اثرپذیری واکسنها و داروها کمک شایانی کرده است. - نساجی و پوشاک: با کمک فناوری نانو، تولید منسوجات برای کاربردهایی مانند پوشاک ورزشی، رومبلی، پرده، فرش، لباس کار و… با ویژگیهای پیشرفتهای میسر شده است.
• این ویژگیها شامل خاصیتهای ضدباکتری، ضد لک، ضد آب، تنفسپذیری، عایق حرارتی و ضد آتش هستند. - محیط زیست و تصفیه: فناوری نانو به طور قابل توجهی به حفاظت از محیط زیست کمک میکند.
• پیشرفت در ساخت فیلترهای تصفیه آب و هوا، شیرینسازی آب دریا، تصفیه آبهای زیرزمینی، کاهش آلودگی آب و خاک و توسعه نانو حسگرهای زیستی و گازی از جمله کاربردهای کلیدی در این حوزه هستند. - عمران و ساختمان: کاربرد فناوری نانو در تولید مصالح ساختمانی، سهم عمدهای از بازار نانومحصولات جهانی و داخلی را به خود اختصاص داده است.
• فناوری نانو به افزایش استحکام سازههای عمرانی شامل بتن، سیمان، فولاد و شیشههای کمک شایانی نموده است.
• تولید پوششها و رنگهای ساختمانی با ویژگیهای خودتمیزشونده، ضدآب، ضدحرارت، ضد لک و ضد کپک، با کمک این فناوری ممکن شده است. - انرژی، نفت و صنایع وابسته: فناوری نانو در بخشهای مختلف این صنعت از جمله اکتشاف و حفاری، پالایش و پتروشیمی، مواد و تجهیزات کاربرد دارد.
• به عنوان مثال، افزایش سرعت فرآیندهای شیمیایی در این صنعت با کمک نانوکاتالیستها بسیار چشمگیر بوده است.
• همچنین، تولید نانوکامپوزیتهای پلیمری که خوراک صنایع پاییندستی سایر حوزهها هستند، پیشرفت قابل توجهی داشته است. - ملزومات صنعتی: بهبود کیفیت تجهیزات تولید، پارامتر مهمی در پیشرفت کیفیت کالاهای نهایی است.
• علاوه بر فرمولاسیون خود محصول، کیفیت و راندمان تجهیزات و ملزومات دستگاهی به کار رفته در ساخت، با استفاده از فناوری نانو بهبود قابل ملاحظهای یافته است. - بهداشت و سلامت: کاربرد نانو در علم پزشکی منجر به پیشرفتهای اساسی شده است.
• این پیشرفتها شامل کاهش هزینههای درمان، افزایش سرعت و دقت در تشخیص بیماریها و افزایش دقت و کارایی روشهای درمانی است. - محصولات عمومی و خانگی: فناوری نانو در زندگی روزمره نیز راه یافته است.
• بهبود گجتهای هوشمند و وسایل خانه و آشپزخانه و ساخت وسایلی که در گذشته غیرممکن بودند، مانند تصفیه هوای خانگی پیشرفته، با کمک فناوری نانو میسر شده است.
کاربردهای مختلف فناوری نانو
۴. سه معیار اصلی برای تایید یک محصول نانو
درک عمومی از محصول نانو، اغلب فاقد ابزارهای تخصصی برای ارزیابی آن است. مردم عادی نمیتوانند برای هر کالا به بررسی دیتاشیتها، استانداردها و آزمونهای فنی بپردازند. این شکاف علمی میان تولیدکننده و مصرفکننده، نقش نهادهای ارزیاب را برای تبدیل معیار فنی به یک «نماد اعتماد» عمومی حیاتی میسازد. در ایران نهاد «ارزیابی محصولات فناوری نانو» وظیفه ارزیابی و نظارت بر محصولات نانو و اعطای «گواهی نانو مقیاس» به محصولات معتبر را دارد.
این ارزیابی مطابق با جدول زیر بر اساس سه شرط فنی برای محصول بررسی میشود. در مقاله «گواهی نانومقیاس چیست؟ راهنمای دریافت و تشخیص اعتبار» به بررسی چگونگی اخذ «گواهی نانو مقیاس» پرداختهایم.
جدول شروط فنی محصول نانو در ارزیابی گواهی نانومقیاس
| معیار | شرح استاندار | اهمیت برای مصرفکننده |
|---|---|---|
| مقیاس نانو | حداقل یک بعد ماده در محدوده 1 تا 100 نانومتر باشد. | استفاده از روشهای آنالیز پیشرفته |
| بهبود عملکرد | خواص محصول (مکانیکی، شیمیایی و بیولوژیکی) باید بهتر از نسخه معمولی باشد.. | تضمین کارایی بالا و توجیه قیمت احتمالی بالاتر |
| تکرارپذیری فرآیند | تولید محصول باید مهندسی شده و در مقیاس انبوه با کیفیت ثابت بماند. | تضمین کیفیت پایدار در طول زمان و خریدهای آتی |
۵. تحلیل بازار تقلب؛ تهدید علیه نوآوری و سلامت
۱.۵. استفاده ابزاری از «نانو» و موجی از کالاهای تقلبی
شهرت نانوفناوری به سرعت توجه سودجویان را به خود جلب کرده است. این افراد با سوءاستفاده از واژهی نانو در کنار معرفی محصول، ناخودآگاه خاص بودن محصول را در ذهن مخاطب تداعی میکنند. متأسفانه، این واژهسازی غلط برای پوشاندن برندهای بیاصالت و نامرغوب به کار میرود.
بررسیها نشان میدهد که رایجترین تخلفات در حوزههایی است که ادعای نانویی بودن به سادگی قابل اثبات یا رد کردن نیست، مانند منسوجات، پوششها و برخی مواد شوینده و عایقهای ساختمانی. استفاده از واژههایی مانند «نانوعایق» یا «جوراب نانو» در بسیاری از موارد در حالی رخ میدهد که نهتنها فناوری نانو در آنها به کار نرفته است، بلکه محصول با یک برند کاملاً ناشناخته وارد بازار شده است.
تشخیص این محصولات تقلبی از نمونههای اصلی، به دلیل فقدان مستندات کافی، برای مصرفکننده بسیار دشوار است. حتی در حوزه سلامت، سوءاستفادههایی با معرفی داروهایی با ادعای نانو برای پیشگیری از بیماریها و درمان مشاهده شده که ادعاهای تضمینکنندهی غیرواقعی (مانند تضمین عدم ابتلا به بیماری) را مطرح کردهاند.
۱.۵. پیامدهای سوءاستفاده: تضعیف اقتصاد نوآوری
پیامدهای تقلب در بازار نانو دو لایه تخریب را به همراه دارد:
لایه اول: تخریب اعتماد مصرفکننده و زیان مالی: همانطور که ذکر شد، عدم رضایت مصرفکننده پس از خرید یک محصول تقلبی با ادعای نانو، منجر به شکلگیری یک نگاه منفی در مورد کل فناوری نانو میشود. این نگاه تضعیفکننده، حاصل یک شکست در فرآیند ارتباط علم و بازار است و اعتماد مصرفکننده را به کلی از بین میبرد.
لایه دوم: تهدید امنیت اقتصادی ملی و تضعیف ساختار نوآوری: مهمتر از زیانهای فردی، آسیب کلان این تقلبها به ساختار نوآوری ملی است. شرکتهایی که با صرف هزینههای سنگین و زمان طولانی در تحقیق و توسعه محصول نانویی باکیفیت تولید نمودهاند، اکنون با رقبای تقلبی مواجه هستند که کالای خود را با قیمتهای نازلتر عرضه میکنند. این وضعیت، قدرت رقابت شرکتهای اصیل را تضعیف کرده و آنها را از فروش محصولات خود با قیمت واقعی باز میدارد.
۶. پنج اصل خرید نانویی مطمئن
واقعیت این است که محصول نانویی زمانی اثرگذار است که از اصالت کالا اطمینان حاصل شود. مصرفکننده آگاه باید همواره برای خرید مطمئن، پنج اصل زیر را رعایت کند:
- استعلام از مرجع رسمی: برای تأیید گواهینامه نانومقیاس به پایگاه www.nanoproduct.ir مراجعه شود.
- تطبیق نشانههای بصری: وجود نشان نانو «نانو نماد» و برچسبهای امنیتی (مانند هولوگرامها) روی بستهبندی بررسی شود.
- بررسی تاریخ اعتبار: اطمینان حاصل شود که گواهینامه نانومقیاس در دوره اعتبار یک ساله خود قرار دارد.
- تفکیک تأییدیه فنی از تأییدیه ایمنی: برای محصولات سلامتمحور، علاوه بر گواهینامه نانو، از وجود مجوزهای سازمان غذا و دارو اطمینان حاصل شود. همچنین برای سایر محصولات، از وجود استانداردهای لازم اطمینان حاصل شود.
- انتخاب کانال خرید امن: خرید باید از نمایندگیهای رسمی و فروشگاههای معتبر برای به حداقل رساندن ریسک تقلب انجام شود.
۷. نقش مداوم آگاهی عمومی و حمایت از نوآوری
آگاهی عمومی و دقت مصرفکنندگان، عامل تعیینکنندهای برای موفقیت نظام تنظیم بازار است. با خرید آگاهانه و انتخاب محصولات دارای گواهینامه، مصرفکنندگان در عمل از شرکتهایی حمایت میکنند که میلیونها تومان برای تحقق استانداردهای علمی و فنی نانو هزینه کردهاند. این حمایت، تضمینکننده تداوم سرمایهگذاری در علم و فناوری پیشرفته و رشد پایدار این صنعت در کشور خواهد بود.
باید توجه شود که این ارزیابی فقط در مورد تولیدات داخلی انجام میشود و کالاهای وارداتی باکیفیت از این فیلتر عبور نمیکنند. همچنین در ایران هم محصولات بسیاری هستند که بنابه دلایلی برای دریافت «نانونماد» اقدام نکردهاند. بنابراین دارا بودن «نانونماد» اصالت کالا را تضمین میکند، اما نداشتن این نماد نشان لزوماً گواه کیفیت پایین محصول نانویی نیست.
۸. جمعبندی
بازار محصولات این حوزه با چالش جدی تقلب مواجه است که نه تنها سرمایه و سلامت مصرفکنندگان را تهدید میکند، بلکه امنیت اقتصادی شرکتهای نوآور را نیز به خطر میاندازد. در این شرایط، حرکت از اعتماد مبتنی بر شعار، به سوی خرید مبتنی بر سند، تنها راهکار مطمئن است. در کنار واحد « ارزیابی محصولات فناوری نانو» ستاد نانو، برخی فروشگاهها و پلتفرمهای تخصصی، فرآیند تأیید اولیه را برای تسهیل خرید مشتریان انجام میدهند؛ این پلتفرمها میتوانند به عنوان یک “فیلتر تخصصی توزیع” عمل کنند.
این مطلب توسط تیم نانو آنلاین تهیه شده است.
